ENRIQUE VILAS
ENRIQUE

ENRIQUE VILAS

por Iago Fraga Vilas

IES Francisco Asorey - 4º ESO

O meu avó ten oitenta e un anos. Ten os ollos dun azul moi claro, e a pesar da idade, conserva a cabeleira e a cor castaña no pelo. Despois de moito tempo traballando no campo segue a ter a enerxía dunha persoa nova, e continúa a ir á eira todos os días. Vive nunha aldea preto de Padrón, Leroño, que no seu momento chegou a ter preto de douscentos habitantes, mais que agora non chega nin ás cincuenta persoas.
Cando lle propoño facer unha entrevista, acepta axiña: o tempo tampouco lle quitou as ganas de falar.

Comeza contando o que sabe da historia da súa familia. Segundo di, o seu avó tiña oito irmáns, dos que case a metade eran gaiteiros ou tamborileiros: "Ighual que hoxe en día están as orquestras, e antes as bandas, naqueles tempos a xente ou labraba no campo ou tocaban a ghaita ou cousas desas". Como non había xeito de darlle de comer a todos, o seu avó emigrou a Cuba. Non sabe exactamente a que se adicaba alí, pero lembra que da xeración anterior ao seu pai ducias de mozos marchaban a América e non volvían. Cóntame que cando volveu, anos máis tarde, traía consigo oito mil pesos cubanos que ao chegar á aldea deixou no banco. Desafortunadamente, o banco entrou en quebra tempo máis tarde e o seu avó perdeu todos os cartos que gañara na derradeira provincia de ultramar de España.

Por parte materna, non sabe moito dos seus avós, escúsase, e omite falar deles.

Os seu pais naceron a principios do século XX, e casaron uns anos antes da guerra. Tampouco fala moito deles, ben porque non se lembra ou porque non quere, e salta directamente ao seu nacemento. A súa nai era de Liñares, e o seu pai, do mesmo lugar ca el.

"Eu nascín no trinta e seis, o ano da gherra". Di que como o seu pai fora loitar, eles mudaran de casa durante unha época (a súa irmá, nai e el, recén nacido), a Augasantas, unha aldea que está subindo a montaña. Alí vivían o seu padriño, que era crego, a súa familia e máis algúns criados para coidar deles.

"Contáronme máis tarde, claro, porque eu non me acordo de nada, debía ter vintedous, vintetrés meses, e chegharon os ehcopeteiros, que viñan para queimar as ighlesias e matar o cura (...), e meu padriño, que tiña dousentos cartuchos de escopeta, díxolle á súa nai: colla ós nenos -meu avó e a súa irmá- e baixe a Leroño, (...). E miña abuela veu polo carreiro, sen lus porque senón víana e podíana matar, comigho ao lombo e miña irmá da man. E meu padriño quedou na casa, cos sobriños, porque el quería morrer matando. Pero chovía tanto, que os ehcopeteiros non atoparon a casa, e foron á do alcalde.

Tampouco tiveron sorte na casa do alcalde, e volveron por onde viñeran. Con esta pequena historia, describe o terror que supuxo a guerra. A inestabilidade constante, estar en perigo continuamente: "E isto é algho do que moita xente nova non se dá de conta, e é que non é o mesmo falar da gherra, que vivila."

Fala de que naqueles anos tiñan na casa un rapaz duns dez anos que coidaba del e da súa irmá cando eran aínda moi pequenos. Di que segue vivo, con noventa e un anos. A pesar de non ter estudos de ningún tipo, conseguiu vivir moitos anos en Estados Unidos, e logo voltar para traballar en Barcelona. Como vai habitualmente á taberna de Augasantas, conta que coinciden a miúdo, e manteñen unha boa relación despois de tantos anos.

Retornando ao pasado, a súa infancia transcorreu alí, naquela aldea distanciada por só uns quilómetros da súa casa, lonxe do seu pai, que volveu á casa, da guerra, cando el tiña catro anos. Lémbrase de velo por primeira vez, da súa nai tendo que sinalarlle quen era, porque el non o coñecía "dempois volvemos pr'esta casa, que é donde vivo dehde aquela. A casa é moi vella, ninguén sabe quen a fixo, leva aquí sighlos".
Efectivamente, ninguén sabe quen fixo a casa. É grande, e despois de varias reformas, aínda se conservan as paredes de pedra orixinais, escurecidas e cheas de brión. No andar baixo, hai unha grande lareira, "a cosiña vella", como el a chama, onde antes se facía a vida familiar. Alí, xantaban, a súa nai cociñaba e adoitábase falar e contar historias. Tamén hai unha sala de estar, e un comedor, onde xantan agora, cun forno e unha cociña das vellas, que funciona con lume. "E nesa cosiña nasceu meu pai, e nascín eu".

A pesar de que durante a Segunda República se construíran miles de escolas no rural, naquela zona seguía sen haber. A xente, segundo contaba, ía a mestres particulares nas aldeas máis grandes, "e foron buscar pra faser un local -seu pai e outros homes con fillos da aldea-, pero non había, (...) xuntaron á parroquia e a pedir, a ver, que había que faser un local (...) e entonses eles xuntáronse os seis e compraron un sitio, donde ehtuvo a ehcola hasta que viñeron ahora estas modernas (...) pero non había local, e claro, todos tiñan rapases, pero non había un peso (...) Empesaron a pedir e xuntaron seis mil pesetas, pero non cheghaba a nada. E chamaron a un canteiro (...) e fixo a casa . E logho veu a inspetora e non aprobou a obra, porque dihque non tiña os metros. Houbo que tirar ese cacho e eses seis volveron a paghar pra darlle tres metros máis (...) e aprobárona e déronlle o trahlado da ehcola". Conta tamén que para ter material na escola, (mesas, cadeiras...), tiveron que ir os veciños á escola máis próxima para coller as cousas e levalas, entre todos, para facer o traslado. Seica entón, os dunha aldea próxima, protestaron porque houbera escola en Leroño e non na súa parroquia, porque segundo eles merecían máis tela. Mesmo o mestre estaba en contra de cambiar de lugar, e tiveron os seis homes que pagar do seu peto as comidas e vivenda do mestre para que viñera.

O meu avó puido estudar ata os catorce anos. Estaban na mesma aula todos os rapaces que podían ir da aldea, dende os pequenos, ata os máis vellos. Máis tarde pregúntolle polo uso do galego na aula, e en que falaba o profesor. A cuestión sorpréndelle, como se fora algo obvio. Non estaba prohibido nin se lles castigaba por falar galego. "Pero a ehcola estaba en castellano, e había que cantar o Cara al sol, porque cando Franco entrou, olvidouse dos dialetos". Os mestres, di, falaban todos en galego, pero estaban obrigados a dar a clase en castelán. Conta que o seu pai e a xente da xeración anterior que estudaran con mestres particulares, lles aprendían galego e estudábano, lembra, iso si, que o castelán era a lingua que empregaban maioritariamente. Coa ditadura, mesmo esa fráxil situación se esvaecera.
Erguíase cedo polas mañás, coa saída sol "ou cando cantaba o ghalo", aseábase na fonte, ou cun caldeiro de auga na casa, e ía á escola. Alí aprendían a escribir, a ler, xeografía e historia. Algúns rapaces deixaban a escola en canto sabían escribir minimamente, pero el quedou ata que rematou todos os cursos.

Despois de saír da escola, polas tardes, traballaba no campo, coma todos os rapaces. Ocupábase de sacar as bestas pacer, de levar as vacas cando labraban ou de recoller mollos de herba. El tivo sorte, xa que non tiña que traballar moito, pero outros rapaces tiñan que pasar o día na eira.

Cando era a época de sementar, ou da recolleita, as familias da aldea xuntábanse para facer os traballos entre todos. Dese xeito, como aínda non había ningún tipo de maquinaria agrícola, e todo tiña que ser feito a man ou coa axuda de bois, os traballos facíanse máis lixeiros. Cando estaban a traballar, adoitábanse cantar cancións ou muiñeiras para manter o humor.

No seu tempo de lecer, xogaba cos outros rapaces. Polas tardes, ían a un campo que lles facía de lugar para xogaren ao balón. Di que ter unha pelota de verdade era case un luxo, e que moitas veces tiñan que xogar cunha tea enchida de trapos e palla, ou cunha vexiga de porco rechea. Agora, como non queda xa ningún rapaz na aldea, o campo que eles usaban está cheo de matogueira e toxos, pero quedan as marcas das portarías feitas.
De pequenos, xogaban a unha chea de xogos, a meirande parte dos cales perduran nos rapaces de hoxe. "Galiñas e raposos", converteuse en "polis e cacos"; "as agochadas" converteuse no "escondite". O único que non cambiou de nome foi o fútbol. "A xuventú nunca cambia".

Entre cuestión e cuestión, esceas da súa vida van aparecendo, nárraas cun sorriso, mesmo rindo a gargalladas. Parece incrible que tantas historias, despois das décadas, permanezan frescas na memoria, e así, conta varias anécdotas da súa nenez. Unha delas chamoume especialmente a atención: O seu pai, como moitos homes da época, fumaba de pipa. Meu avó di, que de neno (lembremos que o tabaco non tiña o estigma que posúe hoxe en día), lle intrigaba moito como sería fumar, e por qué era tan popular no mundo adulto. Dese xeito, un día, con sete ou oito anos, vira como o seu pai marchara polo carreiro abaixo, indo cara Bralo. Sabendo onde tiña a pipa e mais o tabaco, foinos coller ás agochadas. Acendeu a pipa, e fumou uns intres. Disque entón comezou a sentir que afogaba e a tusir moi fortemente. Sempre di que foi unha experiencia tan mala, que endenxamais volveu fumar na súa vida.

Tamén se lembra de que entre os rapaces adoitaban facer xogos e apostas de atrevemento. A un rapaz, dunha volta, retárano a comer dúas ducias de ovos crus. El, sen saber o que lle podía pasar "porque era un pouco parvo o rapás este", en palabras do meu avó, fíxoo. Despois dunhas horas, resultáranlle tan mal, que os pais tiveran que o levar ao médico a Padrón, no carro, co rapaz cunha dor terrible. Estivo a piques de morrer.
Máis tarde, fala da situación da aldea durante a posguerra. Di que houbo moita fame, que morría xente. El conta que tivo a sorte de non pasar fame xamáis cando o resto si a tiña. Tamén di, que había xente que lles ía pedir traballar coma criados na súa casa porque sabían que alí había de comer. De todos modos, afirma que aquilo non supuña ningún cambio, respecto aos anos anteriores, porque durante a República a xente pasaba por case a mesma pobreza.

A xente traballaba do que fose con tal de gañar algo. "Traballaban anque sea no monte pra botar trigho". A súa familia nunca fora podente, pero a diferenza das demais, tiñan terras de seu, e dábanlle de comer á xente que, cando había necesidade, ía traballar ás súas leiras. Remarca que a aldea era moi pobre. Das varias ducias de familias que alí vivían, só dúas ou tres (entre elas a súa) non pasaban fame. Porén, a súa situación económica, baixo estándares de hoxe en día, estaría ao bordo da pobreza. Conta que tiña unhas zapatillas feitas con "vendas", ou tiras de trapo, que trouxera seu pai da guerra, e aquel foi todo o calzado que tivo durante moito tempo. "Outros andaban descalsos, así que non me queixo".

Fixo o servizo militar uns anos máis tarde, no ano 1954, en Santander, durante catorce meses. Máis tarde estivo en Vitoria, como instrutor de transmisións, durante seis. Esa foi a única vez que saíu de Galicia. Di que era duro "pero non tan duro como din moitos". Lembra rindo que en Santander agardaba os días para que chegara un paquete da casa con xamón, que na casa non lle gustaba comer, pero que alí lle resultaba un manxar. Anecdoticamente, as lentellas que cociñaban alí eran horribles, mesmo tiñan vermes, e dende aquela, leva máis de sesenta anos sen volver comer un prato de lentellas, "Nás podo nin ver diante. Alí comíaas, porque non tiña outra cousa, pero dende aquela, ghamás".

En Vitoria estivo no ano 1956. Conta que alí pasouno peor, porque o campamento eran só tendas de campaña, aínda que tiña que traballar menos, xa que actuaba coma instrutor. Fixéronlle aprender o código morse e tiña que pasar moitas horas sentado nunha mesa transcribindo. Na súa tenda, di que estaba cun médico de Padrón, e que como eran eles quen se ocupaban da radio do campamento, adoitaban poñer eles a emisora que máis lles gustaba, co que os demais comezaron a chamar ao meu avó e ao médico "Radio Galicia".

Foron eles quen tiveron que construír os barracóns nos que vivirían, levando as pedras dende a canteira ata o campamento ao lombo.

Fala que en Vitoria a comida era mesmo peor que en Santander, e que aforraba todos os cartos que tiñan para poder ir xantar de cando en vez á cantina dos soldados.

As latrinas estaban lonxe de onde eles durmían, a case medio quilómetro, e di que ter que ir cando espertaban pola mañá, chovendo e con frío, era tan difícil como soa. Di tamén que os oficiais mandaban ter toda a equipamenta, pero que había partes do uniforme que eran fáciles de estragar ou perder, coma o gorro. "E a ti se che faltaba o ghorro, tiñas que fastidiarllo a outro, e entonses un iba por un lado e outro por outro, e cando estaba o outro sen mirar porque o tiña colghado alí donde as letrinas, e a ti fasíache falta e zas, marchabas con el".

Para o aseo persoal, abríanlles as billas dez minutos pola mañá, e nese tempo tiñan que lavar cadanseus pratos de aluminio e ducharse. "Dempois non había máis aghua no resto do día".

Cando volveu da mili, mercou unha motocicleta. Era a primeira persoa en ter unha en toda aldea, e como daquela aínda non había estrada, só podía subir con ela ata algúns sitios. Di que adoitaba deixar a moto en Liñares, unha aldea na que vivía unha curmá del, e logo ir a andar á festa. O resto tiñan que ir a pé, mesmo algúns ían ata Noia a andar.

Tamén, como tiñan un cabalo na casa, ás veces viaxaba con el. Dese xeito podía moverse axiña, porque polas corredoiras non podía levar sequera a bicicleta, xa que era perigoso. Dunha volta o cabalo, que deixara prendido, marchara. Comezou a preguntar aos aldeáns daquela parroquia se o viran. "Pero resulta que era no vran e había millo, e a besta escapou prá casa, e esmaghaba o millo todo e seghín o camiño. E iba dar a unha capeliña (..) dunha rica dalá de Vilagharsía, que chamábana A Señora. E hai un cruseiro, e daquela a xente xuntábase á beira do cruseiro (...), e estaban as mulleres do cruseiro asustadas! E berraban: que lle marchou a besta, que lle marchou a besta" El sabía que a besta había de volver á casa, e voltou para a aldea sen máis preocupación. Porén, cando chegou seguía sen estar alí. Horas máis tarde, un home contoulle que viran o cabalo en Rois, outra aldea, e que lle dera unha couce tan forte a alguén que lle crebara a perna. Seica a besta chegou días máis tarde, enlamada e petando coas patas na porta da casa.
"Nunca máis na vida volveu ehcapar. Logho deume moita mághoa cando morreu, porque era moi boa besta".

Na súa época, as romarías e as festas eran un evento social no que a xente se coñecía. "Moitos coñesemos ás nosas mulleres así". Adoitaba haber un grupo de gaiteiros que tocaban muiñeiras ou xotas, e a xente bailaba e cantaba. Conta que as rapazas xuntábanse todas as da aldea para iren en grupos de quince ou vinte. Para os días de festa, por unha banda eles adoitaban levar un pantalón de tea, normalmente dunha cor escura, unha camisa e gorra; e elas, por outro lado, roupa escura e unha pañoleta branca ou de cores. "Antes non era como aghora. E as mulleres xuntábanse todas pra ir. E logho aquilo non era coma as xuventudes de hoxe, e xa chegar a darlle un bico a unha muller era cousa moi seria".

Despois de volver do servizo militar, tivo unha moza por cinco anos. "Pero deixámolo por acordo, non te penses que era como as traghedias que montan hoxe en día". Logo coñeceu á súa actual muller.

Sara Vilas naceu en Soutelo algúns anos despois que o seu home. Casaron antes de facer os trinta anos. Tiveron once fillos entre os anos sesenta e setenta. A pesar de que para os estánderes de hoxe en día son moitos, naquela época era o común. Eses anos foron a época "dourada" da aldea, chea como nunca antes de rapaces. A escola estaba ateigada e nas pequenas rúas da desorganizada parroquia os nenos xogaban.

Como xa dixen antes, contrasta co panorama actual, coas casas baleiras, as fiestras rotas, a escola en ruínas e as leiras ermas.

Seguindo coa vida do meu avó, tivo que sacrificar as poucas comodidades que tiñan para que ningún dos seus fillos pasara fame, e traballar moito. Porén, puideron aforrar para mercar electrodomésticos como unha televisión ou unha lavadora. Nas cidades aquilo era o considerado normal, mais na aldea era un luxo. Foron a primeira familia en telos. Miña nai adoita contar que as familias se turnaban para poder empregar a lavadora e que a televisión era a envexa de todos os rapaces.

Neses anos organizou unha pequena empresa adicada a amañar maquinaria agrícola. Nunca estudou nada relativo á mecánica, pero con interese e práctica, "fixándome moito nos detalles das cousas", foi quen de aprender. Ademais, ao ser unha persoa con enxeño, ao longo dos anos fixo varios aparellos para solucionar algúns problemas que tiñan: "Vin que as ghaliñas desaparesían pola noite, e bueno, (...) nós sospeitábamos do raposo ou dos visiños, e que fixemos? Pois mira, atamos da porta unha corda que iba ó meu cuarto, e a corda estaba atada a unha radio. Entonses, se abría-la porta do ghaliñeiro, sonaba a radio e espertaba. Pero todas as veses que sonou xa marchara o raposo ou o home."

Outro dos aparellos que fixo foi construír unha turbina de auga sobre un regato que pasa pola horta para darlle electricidade á casa cando a corrente fallaba, que adoitaba ser frecuentemente.
Por último, tamén argallou algo para evitar que os paxaros picaran as froitas das árbores. Cando é a época das mazáns, ou das cereixas, pasa arredor das pólas da árbore un cable sensible ao tacto conectado a unha bucina. Desa maneira, cando os paxaros pousan para picar a froita, soa a bucina e marchan voando, espantados.

O meu avó reflexiona dicindo que a súa vida cambiou pouco os últimos anos. "Fíxenme vello, e mais nada". A súa rutina actual non varía. Séguese a erguer cedo, co sol, para ir cortar herba para o gando que teñen (para consumo propio, non de xeito industrial). A diferenza de cando era novo, agora ten unha pequena máquina segadora que fai a meirande parte do traballo por el.

Logo volve á casa, almorzar. Cando ten tempo, sobe no coche á taberna de Augasantas, tomar algo cos seus amigos de sempre: "os que quedan", di, suspirando. Xanta sempre á mesma hora, á unha e media da tarde. Pola tarde adoita durmir a sesta, e logo le o xornal ou traballa no taller con algún tractor ou máquina, axudado polos seus fillos. Cea contra as oito e vai durmir antes da medianoite. A única variación é nos domingos, cando vai á igrexa polas mañás.

No momento de realizar a entrevista, a vaga de incendios que afectara Galicia aínda estaba a ocorrer. Saca o tema de súpeto. "Aquí tuvemos suerte, que non ardeu casi nada, pero hai uns des anos ardeu todo o monte de enfrente, mira -di sinalándoo. Eu acórdome dunha ves, tería trinta ou trinta e sinco anos..." cando os castiñeiros da zona arderan. A Garda Civil, encargada de organizar as respostas contra os incendios, ordenara aos veciños encargarse das tarefas, no canto de facelas eles. Daquela, mentres o meu avó pasaba pola estrada para ir ver o estado do monte, deu cuns Gardas Civís, sen faceren nada, e xusto entón apareceu pola estrada un coche do exército. Os soldados baixaran e preguntáronlles aos gardas que estaban a facer, e cando se decataron de que non facían nada, ordenáronlles con autoridade poñerse a traballar "ou se non iban ter problemas", e dixéronlle aos veciños das aldeas que non tiñan que seguir a facer os traballos que lles ordearan.

Finalmente, pregúntolle sobre os cambios entre o pasado e a vida hoxe en día. Encolle os ombros, pensativo. "A xente, a maneira de convivir". Hai algunhas cousas que desapareceron, outras que xurdiron. Hai xa moitos anos que non baixan os lobos, di, que adoitaban ser unha parte máis da vida nas aldeas. Antes oíaselles ouvear na noite, mesmo eu me lembro de oílos cando durmía alí, sendo moi cativo, pero levan xa moito sen se deixar sentir nin ver.

Internet e as novas tecnoloxías tamén trouxeron un cambio ás súas vidas, aínda que el nunca o usou, nin quere, di. Recoñece que lle dá mágoa que as historias e as lendas contadas arredor das lareiras foran substituídas pola televisión, así son as cousas remata.

Para concluír, creo que a vida do meu avó foi está chea de cousas boas e malas, e que se atopa entre a etapa final do rural galego e a sociedade globalizada de hoxe en día. A maneira máis clara de comprobalo é oílo falar: mestura castelanismos con arcaísmos que xa ninguén di, esqueceu palabras vellas e aprendeu outras novas, e vivíu tanto as historias á beira do lume da lareira como os programas de televisión.

Tivo a sorte de ter unha vida relativamente sinxela en comparación ás outras persoas coas que conviviu, mais nos seus relatos perviven aínda momentos acedos. Na miña opinión persoal, el é un exemplo, en moitos casos, do que aprender moitas cousas: pasou unha vida enteira adaptándose aos cambios do avance, e solucionando os seus propios problemas, como os seus inventos demostran, de seu.