MARÍA JOSEFA LLAMAS RAYA
MUCHUELA

MARÍA JOSEFA LLAMAS RAYA

por Inés María Alcaide Serrano

IES Ramón Cabanillas - 1º ESO

A protagonista deste traballo é a miña avoa María Josefa. Naceu o dezaoito de xullo do 1948 na casa dos seus pais, na rúa Veracruz, en Fernán Núñez (Córdoba), onde continúa a vivir. A súa matrona foi dona Carmen Crespo, pesou catro quilos e trescentos gramos e mediu cincuenta e un centímetros; naceu grandeira, pero o parto foi rápido. A súa vida foi agridoce e querida. Dúas palabras que describen perfectamente a súa vida.

Na súa casa vivía cos seus pais. O pai chamábase Antonio Llamas Chacón; traballaba nun “cortijo” e el era o capataz. A súa nai, Inés Raya Sánchez. Con eles vivía tamén a súa avoa, Ana Sánchez Rosal. Tratábase dunha familia medianamente acomodada.

Cando tivo idade de ir ao colexo, foi a “Las Cuatro Escuelas”; a súa profesora era dona Ramona Repullo Pacheco, que para ela era “moi boa”. Pola mañá estudaban e pola tarde, tres días á semana, cosían, facían “vainica”, “pasadas” e “punto de cruz”. Entre as amigas do colexio, lembra ben a Isabel Martínez, Marini Serrano, Mari Ortega, Tránsito Villalba, Loli Cañero e Puri Aguilar. Nas clases estaban as nenas nunha aula e os nenos, noutra; e os recreos facíanos a horas diferentes e nunca saían xuntos. No tempo de lecer dábanlles un anaco de queixo de bóla e un vaso de leite en pó esluido en auga quente. Xogaban á corda, a pillar e ao papagaio. Non tiñan Educación Física nin Música.

Co que gañaba o pai no seu traballo, ela podía ir ao cine, comprar larpeiradas e chocolate, cousa que outras nenas non podían facer. Recorda que as súas amigas lle pedían chocolate, porque tiñan moitos irmáns e os seus pais non podían permitirse comprar esas cousas, e ela, como era boíña, dáballe un anaco a cada unha.

A sua familia alcumábase ”Los Muchuelos”. Todo foi porque o seu bisavó sentaba sempre no mesmo sitio no “Paseo de Santa Marina de Aguas Santas”, e un home díxolle: “mira, si parece el muchuelo de Santa Marina”. E desde entón empezaron a dicirlle ”Muchuelo”.

A súa nai enfermou dun resfriado que non daba curado; complicouse a doenza e pasou a ser tuberculose e aos dous anos de aparecerlle, morreu cando a súa filla tiña oito anos. Fóille un moi duro, moi complicado perder a súa nai. Como o seu pai non podía estar todo o tempo con ela, por motivos de traballo, quedou coa súa avoa Ana, á que chamaban “Mamá Anica”, coa súa tía Dolores Raya Sánchez, co seu marido Salvador Cañero e cos seus curmáns Loli, Leonor, Rosario, Ani, Quisco, Pepe e Salvador. Tivo que cambiar de casa e viviu na rúa Colón; ela dormía coa súa avoa Ana. No mesmo dormitorio había tres camas máis, onde durmían Leonor e Ani xuntas nunha; noutra, Loli e Rosario; e na outra cama, Salvador, Quisco e Pepe, os seus curmáns, os fillos da tía Dolores. Cando ían durmir sempre se deitaban as pequenas primeiro e antes de durmir, falaban e xogaban a tirarse as almofadas ata que chegaban os maiores e as obrigaban a durmir. Cando espertaban comían pan con aceite de oliveira e un vaso de leite. Aseábanse cunha cunca e unha regadeira e despois marchaban para a escola. Cando saían da escola, xantaban todos dunha fonte de comida posta no medio da mesa.

Dous días á semana, ían as rapazas lavar a ropa ao pilón e a miña avoa tamén. Estaba lonxe e tiñan que ir cun cesto de roupa, un cubo co xabón e a lixivia. No verán bañábanse no pilón e na alberca. Un día miña avoa caeu e por pouco afoga, xa que non sabía nadar. Antonio, o pai da miña avoa, pasaba moitos e bos momentos coa súa filla, pero só mentres podía, cando tiña momentos libres do duro traballo.

Miña avoa botaba de menos á súa nai, mais a súa avoa queríaa moitísimo e consolábaa, con aquela voz tan doce que tiña e con todo o agarimo do mundo.

Con seu pai ía algunhas fins de semana ao “cortijo La Jasuela”. Cando ía no verán, como non había colexio, quedaba máis tempo con el alí. Había pavos, coellos, galiñas, cabalos, mulas... No campo sementábase millo, cebada, fabas, trigo e garavanzos. Había unha cuadrilla de traballadores composta de mulleres e homes que saían pola mañá a traballar, volvían ao “cortijo” a xantar; a comida facíaa unha muller á que lle chamaban “La Casera”. O xantar non era moi variado; un día comíanse garavanzos e ao outro, fabas. Todos os días o mesmo rancho. Ao rematar, volvían ir ao campo. Había un home que lle chamaban “El Chanquero” que era o que repartía auga cun cántaro como se fora un “botijo” cunha boquilla para que ninguén bebese chupando. Traballaban ata a noite. A cuadrilla podía estar trinta ou corenta días sen regresaren ás súas casas ata que remataban o traballo. Mentres, miña avoa corría polo campo xogando ou collía os ovos das galiñas e pasábao moi ben. Un día, miña avoa viu como segaban os garavanzos e o trigo con fouces. Facían moreas e os mulos levábanos a una eira redonda, onde os trillaban. Miña avoa montaba no trillo para que pesara máis e divertíase. Cando collían os homes as pas para “alventar” (separar os garavanzos da palla), o seu pai, Antonio, dicíalle que se fose de alí porque aquel pó que soltaba picaba moitísimo. A palla era para alimentar os animais e os garavanzos, para vendelos e consumilos.

Un día chegou “el señorito del cortijo”, e díxolle á miña avoa que lle ía comprar un vestido de xitana para o seu aniversario, para lucilo na feira do lugar e ela ficou moi contenta, xa que economicamente estaban ben, pero con eses luxos non podían. Daquela o “señorito” e o seu pai levárona a unha tenda e probou moitos vestidos; ela estaba moi, moi feliz. Cando o vestido agasallado lle quedou pequeno, gardouno nunha caixa moito tempo, xa que era moi importante para ela.

Naqueles tempos non había tractores nin máquinas e todo o traballo se facía a man; quitaban as malas herbas con aparellos do campo e o trigo segábase a man cunha fouce. No inverno as “cuadrillas” recollían olivas; non eran sempre as mesmas persoas, porque o traballo era moi duro. Levantábanse moi cedo, as mulleres poñían aos pés dos olivos uns faldóns, ou teas grandes e os homes vareaban as oliveiras; despois algunhas mulleres tiraban dos faldóns e outras recollían o froito que caía ao chan. Como ía tanto frío, facían un lume e as mulleres collían unha pedra, quentábana e pasábana para quentar as mans. Miña avoa baixaba ao medio día porque o seu pai non quería que pasara frío e ela quedaba no “cortijo” xunto “A Casera”. A oliva recollida botábana en sacos á carreta e a miña avoa subía nela co seu pai e despois uns homes transportábana ao muiño para facer o aceite.

Foi medrando e converteuse nunha moza moi guapa. Terminou EXB no colexio e aquí rematou os seus estudos. Despois aprendeu a bordar a man e máis tarde, a máquina de coser. Mentres cosía nas clases, falaba coas súas amigas, contaban chistes, anécdotas que lles pasaran e cousas de rapazada. Seguiu crecendo e empezou a saír de paseo coas mozas que ao comezo sinalei. Gustáballes ir ao cine, que tiña un prezo de dous reais. Estaba xusto ao lado do “Paseo de Santa Marina de Aguas Santas”, no centro da vila. Tamén escoitaban música de Manolo Escobar, “La Yenka”, sevillanas, “El Twist´”.

Un día, coñeceu a unha persoa moi importante, o seu futuro marido, Andrés Serrano Serrano. Saían en grupo a todas as festas. Unha delas era a de San Isidro, onde era costume ir ao campo a facer “un perol”, todo o día; ao mediodía xantábase “paella” e pola noite comían churrasco de porco. Nesa festa é tradicional levar un “fornazo” e unha laranxa. Todos os amigos bailaban, pero a Andrés non lle gustaba.

Casaron un sábado, catorce de maio de 1967, tendo ela 19 anos e el, 26. A voda celebrouse na parroquia de Santa Marina de Agua Santa. Invitaron á familia e aos amigos e amigas. Pasárono moi ben e foi un día moi especial nas súas vidas. Ao rematar a voda non puideron ir de “lúa de mel”. O luns seguinte, Andrés tivo que ir traballar. Ao casar, viviron na rúa Juan Criado, na mesma casa onde viven agora, xunto ao seu pai Antonio e a súa avoa Ana. Un ano despois, veu a súa primeira filla, Marina Serrano Llamas, que naceu na súa casa; a súa matrona tamén foi Carmen Crespo, pesou tres quilos e trescentos gramos e mediu corenta e nove centímetros. Sentiuse a muller máis feliz do mundo por ter esa nena tan fermosa. Era moi boa, apenas choraba; era unha rapaza moi viva. Cando Marina tiña oito meses, o meu avó Andrés, que era albanel, marchou a traballar a Luxemburgo, onde cobraba máis; así podían darlles a súa filla a mellor vida posible.

A medida que Marina medraba, elas mandábanlles fotos ao pai nun sobre, por correo, para que a vise crecer. El contáballe que era duro estar separado delas dúas, pero que logo regresaría. Seis meses máis tarde, Andrés regresou coa súa filla e coa súa muller e, tristemente, a súa filla non o coñecía e non quería estar con el. Ao estar afeita a durmir coa súa nai e coa súa bisavoa Ana, cando este chegou e durmía coa muller e a filla, a nena choraba e choraba sen cesar para que se fora “ese home”, que non coñecía. Súa nai explicoulle con moita paciencia que el era o seu pai, que fora traballar lonxe e regresaba para estar con elas. O seu marido Andrés decidiu dormir nun sillón ata que a nena se afixo a el. A miña avoa di que aínda se rin ao lembrar aquilo. Marina tardou tan só uns días en collerlle cariño ao seu pai, mais de novo tivo que volver a Luxemburgo.

Un día chegoulle unha carta ao meu avó moi especial; nela a miña avoa contáballe que quedara embarazada. Andrés regresou cando o bebé estaba a piques de nacer e quedou a traballar na vila. Unha mañá, a miña avoa quedara soa na casa e comezou a sentirse mal e púxose de parto; tiña dores moi fortes. María gritaba tan forte que a súa veciña Carmen a escoitou e de inmediato foi chamar a Andrés, que estaba preto, traballando. Foron buscar á matroa e correron ata a casa; cal foi a súa sorpresa que coas présas quedáralle a chave no traballo. Un veciño prestoulle unha escaleira e Andrés botouse polo balcón para poder abrir a porta. Cando entraron no dormitorio, a miña avoa xa dera a luz a unha nena, unha segunda filla moi grande, de catro quilos e oitocentos gramos e cincuenta e un centímetros. Chamáronlle Inés, a miña nai. Era moi choromicas, non deixaba descansar á súa nai para nada; para calmar, tíñana que coller no colo e darlle a man para durmir. Causáballe moito cansazo (levar a casa, coidar a súa outra filla Marina, lavar a roupa nas pilas, facer a comida... Unha noite pensou: “e se collo unha luva e lle boto auga quente… ao mellor a nena non o nota”. Fíxoo e foi así como a rapaza ficaba dormida horas seguidas ata que a luva enfriaba.

Cando ía lavar a roupa, a miña avoa ataba unha corda ao pé e o outro extremo da corda atábao á mecedora onde poñía a súa filla pequeña e movía o pé para arrolala e así estar a pequena tranquila. Como estaba soa, a miña avoa non podía deixalas con alguén. Contodo, por moito traballo que lle dera e non a deixara descansar, a avoa era moi doce e cariñosa coas rapazas; eu creo que foi pola infancia que tivo, marcada pola morte da súa nai tan nova e que lle fixo tanta falta na súa infancia, xuventude, o día que casou... Creo que ela quería estar en todo momento coas súas fillas e darlle todo o agarimo posible. A miña nai e a miña tía din que foi e que segue sendo unha nai moi boa, doce e cariñosa. De cando en vez, María botáballe unha man á súa avoa, xa moi maior. Daquela ás súas fillas encantáballes cepillar o longo cabelo da bisavoa, que sempre tiña un moño, mais ao soltalo, caíalle unha longa melena moi negra e cunha mecha de pelo branco. Aos tres anos de Ana, a súa avoa morreu. Outro golpe grandísimo na súa vida; a que foi a súa segunda nai marchaba. O seu marido xa non marchou máis ao estranxeiro a traballar e o seu pai ía todas as fins de semana para velas. Cóntame que cando os domingos ía o seu pai ao casino e regresaba, as súas fillas saían correndo a buscar nos seus petos do pantalón, xa que sempre lles levaba lambonadas.

Cos aforros que tiñan compraron algúns terreos; uns eran de terra “en calma”, que lles servían para sementar xirasol e trigo, outros para oliveiras e un anaco de viña. Así, nas fins de semana ían traballar ao campo; cando non era quitar malas herbas, tiñan que vendimar ou recoller as olivas; sempre había cousas que facer.

A primeira comuñón da súa filla pequena celebrárona na súa casa. A miña nai cóntame que xogando cos seus curmáns entraron no baño, déronlle sen querer na orella e perdeu pola fuga do lavabo un dos pendentes que lle agasallaran e chorou moitísimo porque pensaba que lle berraría a súa nai, mais non foi así; díxolle que se fora sen querer, non pasaba nada, que “máis se perdeu na guerra”, que por uns pendentes, non chorara; xa compraría outros, que non era tan importante; que gozara dese día tan importante. A súa nai tan comprensiva e boa como sempre.

O seu pai chegou a vello e deixou de traballar no “cortijo”. E para non estar todo o día na casa, pola mañá ía ata o campo e polas tardes, ao Casino. Antonio era moi activo e non podía estar sentado na casa. Apuntóuse ás viaxes dos maiores e ía cos seus amigos de viaxe á praia, museos... Pero un día enfermou e, por desgraza, morreu de forma repentina. Perder ao seu pai foi moi duro… outro golpe durísimo.

Un dos momentos máis felices e emotivos vividos foi o casamenteo da súa filla maior, o vintecinco de xuño de 1992. Ela foi a madriña, xunto co seu home. O seu primer neto, Pedro Miguel, naceu en 1993, un rapaciño guapísimo, moreniño e grandiño. Convertirse en avoa era todo un orgullo e sentíase a muller máis feliz do mundo. O neno choraba moito e só calmaba no colo da avoa. Tivo máis netos: Andrés Jesús, naceu en 1995; Luz Marina, en 1996. Por fin, unha pequena na familia! A súa primeira neta e ela toliña de cotenta. Ela dicía: “Sempre soa e agora, canta familia directa teño! Estou que non collo de felicidade”.

No 2004 casou Inés, o 12 de xuño. Ía guapísima e ao saír da súa casa vestida de noiva, choraron as dúas, nai e filla. A madriña foi a súa filla Marina e o padriño, o marido desta. Despois de casar, a filla foi vivir a Úbeda (Jaén) e botabana de menos. Alí deu a luz a unha preciosa nena, Inés María, eu; era a cuarta neta de María. Ao ano seguinte volveron a Córdoba, por motivos laborais do home. Non podían ser máis felices! A miña avoa tiña moi preto á súa familia. Anos despois tivo á súa quinta neta, Ainhoa, a miña irmá. De novo o traballo do home de Inés fixo que se tiveran que separar; Galiza esperábaos. Pasámolo moi mal, tanto a miña avoa coma min, despois de moito tempo xuntas e de súpeto… separadas, sen vernos nada. Mais os medios de transporte hoxe en día permítennos achegarnos cada seis meses. Querémonos moitísimo e non poderiamos estar máis tempo sen vernos. Intentamos estar o máximo con ela, “La mami” (como a coñecemos todos). Incluso se baña connosco na piscina! Os meus curmáns teñen a sorte de vela todos os días, e sempre sacan tempo para saír con ela, tomar café ou comer a unha hamburguesería.

Hai pouco, mentres tomaban café, dixéronlle: “aproveita, que a outras avoas non as levan as netas con elas de paseo, porque a esas idades da xuventude non queren nada máis que saír soas, non queren saír cos pais e moito menos cos avós”. Ela, moi orgullosa da súa neta, respondeu: ”bastante tempo estiven soa, xa me toca estar en boa compañía; pois teño uns netos que me queren moitísisimo”. Este 2017 será tamén especial, farán a súa voda de ouro María e Andrés.