A memoria das palabras

ENTRE XERACIÓNS

VICTOR CAAMAÑO RIVAS
Concelleiro de Educación, Cultura e Normalización lingüística do Concello de Cambados

Recuperar a memoria individual e colectiva, facer visible a importancia dos traballos das persoas que xa non están entre nós, ou que xa entraron na idade da xubilación, rescatar esas vidas plenas e poñelas en valor, establecer pontes de comunicación entre dúas xeracións alonxadas nas súas idades, procurar que as novas comprendan o valor que atesouran as que as precederon… e en paralelo tentar que palabras, refráns, coñecemento, ideas, xeitos de vida, episodios, anécdotas, fotografías, documentos, traballos, xogos, cantigas, escolas, cines, festas… e todo o que ten que ver co pasado das xentes de Cambados non se perda nas reviravoltas do tempo.

Porque queremos que quede entre nós, que permaneza, que se faga vivo e presente proxectado ao futuro. Porque só así valoraremos de verdade o inxente traballo que fixeron os nosos e as nosas maiores. E con eles todo aquelo que lles é de seu, co idioma propio como normalidade, sen precisarmos de reivindicación, e coas súas vidas, traballos e paixóns como bandeira principal dunha esforzada maneira de vivir, como o sinal de identidade que xa non coñeceron as persoas que chegaron máis tarde.

Iso é o que pretende este proxecto que chamamos A Memoria das Palabras que a Concellería de Educación, Cultura e Normalización lingüística puxo en marcha coa inestimable colaboración do alumnado de secundaria dos dous Institutos, Francisco Asorey e Ramón Cabanillas e con catro ensinantes, a quen lle agradecemos explicitamente o seu traballo de coordinación que vai máis alá das aulas nas que imparten o seu labor educativo: as profesoras Maribel Iglesias, Rocío Fondevila e Mari Rodríguez, e o profesor Antom Fente. Destacar tamén o traballo que para contextualizar estas historias de vida que agora publicamos realizaron Francisco Fernández Rei, Paco de Xenxa, e a María Xosé Cacabelos. Tamén queremos agradecer a colaboración da Deputación de Pontevedra, e nomeadamente a confianza neste proxecto do Deputado de Cultura e Normalización lingüística, Xosé Leal. E ao equipo de goberno do Concello de Cambados, polo mesmo motivo de confianza neste proxecto que no seu día lle presentamos para a súa aprobación.

Xa só nos queda agradecer a cada unha das persoas que son protagonistas deste traballo, veciñas e veciños de Cambados, ou doutros lugares xa que a nosa realidade social é nestes tempos máis ampla que os propios límites municipais cambadeses, e ao alumnado que asina os traballos, tanto no libro como na web, xa que sen eles, todas e todos, cada un e cada unha, este proxecto, non sería posible.

FAMILIA MARIÑEIRA

MARÍA XOSÉ CACABELOS DOMÍNGUEZ
Mariscadora. Presidenta de Guimatur e Vicepatrona da Confraría de Cambados
Concelleira de Medio Ambiente, Mar e Medio Rural

Nacín nunha familia mariñeira. Os meus avós paternos tiñan un pequeno barco co que saían ao mar a gañar o sustento, como tantas familias cambadesas. Eran doce irmáns. O maior, Serafín, morrera na guerra. Meu pai contárame que sendo el un rapaz viñeran a pedir á casa que lle deran algo para a igrexa; o meu avó Ramón díxolle que non tiña sobrante para darlle xa que tiña que manter a doce fillos. Entón, ao abrir a folla da porta, asomou unha porquiña que criaban para autoconsumo e a muller pediulle ese animal para a Igrexa; el negouse xa que nos duros invernos era o único que tiñan para alimentarse. De alí a uns meses viñéronlle reclamar ao fillo máis vello para ir combater na guerra e mandárono á primeira liña da fronte. Non tardou moito en chegar a triste nova de que saíra voando en desfeito en anacos. O meu avó sempre nos contou que o enviaran alí por non querer entregar a porquiña para a Igrexa.

A miña familia materna tamén tiña unha pequena embarcación “O Canario”. Eran sete irmáns. Con sete anos xa acompañaba a seu pai e aos dous irmáns maiores a pescar. Fíxoo así ata que os dous menores cumpriron sete anos e logo dedicouse a vender peixe coa patela á cabeza pola zona da Armenteira, Fofán e Cabeza de Boi. Compaxinaba esta actividade co marisqueo e tamén, durante un curto período de tempo, traballou na fábrica. Esta última actividade deixouna moi pronto, xa que o dela non era estar pechada entre catro paredes. No ano 1956, sendo Patrón Maior da Confraría de Cambados o meu avó Eugenio, a embarcación O Canario naufragou o día 24 de abril e morreron todos os tripulantes (catro tíos meus e dous veciños), agás un, casualmente o único que non sabía nadar e ao que deixaron amarrado á dorna mentres os demais ían buscar axuda.

Esta traxedia, moi habitual naqueles tempos entre as xentes do mar, marcou a miña infancia. Desde moi cativa lembro as bágoas e a tristura que se respiraba na miña familia. O mar roubara a catro membros da familia e levara con eles a ledicia que alí había, sobre todo na miña avoa. A vida deixou de ter sentido para ela; o golpe foina consumindo pouco a pouco.

Cando a miña nai ía mariscar deixábanos ao coidado da avoa que vivía a carón do mar, preto da Torre. Tan só con achegarte á fiestra xa contemplabas o mar. Nas longas noites invernais o forte ruxido do mar penetraba por entre as tellas e os asubíos facíannos tremer de medo durante o sono; semellaba como se quixese levar a casa para o mar. Naquel tempo, o mar fixera medrar en min sentimentos de medo e odio.

Cando xa tiven catro anos asistín por primeira vez á escola e alí estabamos xuntos nenos e nenas e de diferentes idades. Era a escola de Viritas, no Borrón. O meu avó era o encargado de acompañarnos a miña curmá Piluca, a miña irmá Dolores e a min, que era a máis pequena das tres. Tiñamos outra curmá maior, pero estaba interna no Colexio de Orfas do mar en Sada, porque seu pai finara no naufraxio cando ela aínda non nacera. Na escola, ao comezo, sentíame fóra de lugar, retraída, apoucada… demasiada rapazada xunta, moito barullo... eu, que viña de estar case todo o tempo metida na miña casa, coa miña irmá, ou na dos meus avós...

Aos poucos funme adaptando e aprendendo a gozar das novas compañías, facendo novas amizades, compartindo xogos, en fin, descubrindo outros horizontes ata entón descoñecidos. Co paso dos anos, ao irmos facéndonos maiores iamos facéndonos tamén máis independentes. O avó só nos acompañaba ata a escalinata e logo a responsable xa era a miña curmá, porque era a maior. As tres iamos criadas coma se fósemos irmás. A roupa da mais vella herdábaa a miña irmá e logo pasaba á máis cativa que era eu. Aproveitábase ata que xa non daba para mais…

Lembro que a miña avoa dicía de min que era moi vivaracha e moi inqueda, que o meu cu nunca paraba quedo. Aos meus avós sempre conseguía engaiolalos para que nos deran uns patacóns para podermos ir á tenda da Sicha a mercar unha pastilla de chocolate do duro, xa que así durábache moito máis, porque tiñas que roelo a modiño. Tamén lembro o sabor daqueles anacos de turrón que mercaban na casa polo Nadal, que ben nos sabían! Outras veces, cando non había froitas nas árbores da casa para merendar con pan, ou a Fogueteira non tiña o posto diante do Asilo coa súa cesta cargada de froita da aldea (que trocaba polo peixe que levara pola mañá) a miña nai mandábame á tenda da señora Evangelina, á de Pintos ou á da Sicha a mercar dúas pesetas de chourizo ou mortadela para os bocadillos. Cando había leite na casa aproveitábase a tona para untar o pan e acompañala cun pouco de zucre, que ben nos sabía!, daquela era unha festa!

Para comer pola semana sempre había peixe do quiñón de meu pai. O malo diso era que cando tocaba a época dos xurelos, comíamos só xurelos; noutros tempos, veladores; ou lorchos… Cando non se podía saír ao mar a base da alimentación eran os ovos das galiñas que se criaban na casa -para min o meu prato preferido, os ovos fritidos con patacas- ou o porco do salgadoiro coas verduras da horta. Cando se facía a mata do porco era unha fartura: rixóns, chourizos, filloas de sangue, tartamoca… Había traballo dabondo, pero aquel costelar e o raxo fritido que ben sabían! Tamén de vez en cando, sobre todo nas festas, matábase un polo do curral, outra festa na casa!

Pola mañá e pola noite sempre tomabamos o caldo, agás cando se acedaba. O leite era un artigo de luxo. Eu teño colaborado algunha vez dándolle un toque á ola para que o caldo se perdera.

A nosa vida diaria consistía en erguerse pola mañá ben cedo, xa que había que deixar ventilar o cuarto mentres nos aseábamos e vestíamos, almorzar e, antes de saírmos para a escola, deixarmos o leito ben arrumado. Logo ao mediodía, cando voltabamos da escola, á miña irmán tocáballe ir ao río a lavar a roupa e a min varrer e fregar toda a casa. Tamén tiñamos que ir a carrexar a auga da fonte, nun comezo en baldes de madeira ou caldeiros de cinc e máis adiante xa en caldeiros de plástico. Cando eu tiña nove anos meu pai emigrou a Holanda e cos primeiros cartos que mandou fixeron un pozo na casa e xa tivemos auga corrente. Isto tamén fixo posible ter o primeiro cuarto de baño, que novidade! ata esa data as necesidades facíanse nun ouriñal que logo se baleiraba na cañeira ou no mar directamente e durante a semana lavabámonos por “parroquias”. Os sábados tocaba baño xeral, dentro da bañeira de cinc, coa auguiña quente da cociña de ferro e ao seu carón para que o frío non nos deixara tesas. Uf! aínda me lembro de cando a miña nai nos fregaba co estropallo da cociña o pescozo e os xeonllos que quedaban vermellos de tanto rañar neles.

Cando xa tiña dez anos aumentou a familia, naceu o meu irmán Nolo. Miña nai, ao traballar na praia e na terra, non podía atender ao neno e nós faciámonos cargo del, agás cando tiñamos que ir á escola que quedaba cos avós. Os poucos momentos de xogo que tiñamos eran a carón da casa da avoa, na praia, recollendo cunchas, pelouros, algas, caramuxos… para facer a comida e montar unhas pequenas tendas nas que exerciamos diversos roles. Tamén lembro xogar no Montiño toda a rapazada do barrio, que daquela eran familias numerosas de seis e sete irmáns, agás nos que eramos só tres. Xogabamos ao truquel, á goma, á corda, as agochadas, ao pano… Na escalinata xogabamos á billarda e ao fútbol (sobre todo os nenos, xa que ás nenas que nos atrevíamos a xogar chamábannos “macholos”).

A primeira televisión entrou na miña casa cando eu tiña catorce anos. Na primavera os xogos quedaban aparcados xa que había que ir á terra e axudarlle aos pais e nais a poñer patacas, plantar leitugas, cebolas, tomates, xudías… todos os produtos da horta para logo ter fartura no verán. O que menos me gustaba era ter que sacar a auga do pozo para regar os repolos xa que, de tanto tirar pola corda, quedábanche as mans vermellas, ronzadas e a ferver.

No outono había que recoller os froito e sobre todo o que máis me gustaba era a vendima. Iamos toda a familia. Ás veces os bocois levábanse na gamela, sacábano polo portón que daba ao mar e as tres curmás iamos co avó ata A Faxarda, e tamén río arriba para recoller o de Ouso da Torre. Para nós era unha gran aventura. A mediodía a avoa traía o xantar nunha gran cesta para poder rematar a vendima nesa finca e non perder o tempo en ir comer á casa. Algún ano tiñamos levado os bocois no carro de vacas. Cando chegabamos á tardiña á casa había que pisar a uva. Como gozabamos! aínda que rematabamos cheas de viño. Pola noite, logo de lavarnos ben, aínda había que facer os deberes para o día seguinte, porque se ías sen eles feitos tocaba castañazo ou queixa á miña nai que era quen exercía de pai e nai e non se andaba con miramentos.

Logo funme facendo máis maior, pero iso sería outra historia.

AQUEL MEU CAMBADOS, AQUEL MEU FEFIÑÁNS

FRANCISCO FERNÁNDEZ REI
Catedrático da USC. Membro da Real Academia Galega

1. Nacín a comezos da década de 1950 na viliña de Fefiñáns, no barrio de Triana, aínda que oficialmente este nome hoxe designa unha rúa-calellón que vai dar á ribeira. Nas Festas do Albariño moito me gorenta ver algunha peña co nome Triana na camisola, normalmente xente que non coñezo, que debe vivir no “Novo Triana” que se construíu nos anos 60 e 70 na beiramar de Fefiñáns e nunha enorme veiga cruzada pola rúa Sevilla. Recentemente unha camisola co irónico lema Triana non é Fefiñáns provocoume un certo sorriso e fixome pensar na particular idiosincrasia da xente do barrio en que me criei, a maioría relacionada co mar, amiga de estar na ribeira para descansar do traballo, mirando o solpor –distinto cando o sol se pon pola Curota no verán e pola península do Grove no outono–, os homes falando de fútbol e de cousas do mar, as mulleres “dando cartas” e grandes e pequenos xogando á billarda.

Contábame meu pai que os de San Tomé lles chamaban “soleros” e “palanquíns” ós de Triana, por estaren ó sol no canto de traballaren. A xente maior do barrio non nega que tomasen o sol, pero polo visto non menos cós de San Tomé, que seica o facían na ribeira de Mouta e na illa de San Sadurniño; en todo caso, como a xente do mar de Fefiñáns non traballaba con tantas artes como os de San Tomé, seica tiñan tempo para estar na “rebeira”. A alegría do barrio e o gusto polo sol están ben reflectidos nos versos “noches de fiesta y alegría/ y al otro día tumbados al sol” da coñecida canción “Cambados, barrio Triana”, con letra e música popular.

Sen dúbida ese barrio, onde se vivía moito na rúa, e onde nunca faltou a “alegría”, para moitos cambadeses era, como diría Reixa, un “sitio distinto”, o que explica que o pedagogo Herminio Barreiro (de Sisán, pero viviu de mozo en Cambados) nas súas memorias Recordar doe fale dos de San Tomé, Cambados, Fefiñáns e Triana. Hai uns anos, nun programa da Radio Galega sobre as grandes prazas de Galicia, que se emitiu desde o pazo de Fefiñáns, e ó que me invitaron a falar xunto co marqués de Fefiñáns, este aludía a “Fefiñanes y Triana”, como o faí xente da señorial rúa Real. O antropólogo Felipe Senén contoume que de mozo viña con súa nai do Carballiño a Triana (non a Fefiñáns) para que nai tomase baños de algas.

A casa onde nacín e vivín de neno, do ancho dun remo, está nunha praciña do corazón dese barrrio. Fun un privilexiado, pois a casa tiña cuarto de baño; e miña irmá e eu tiñamos cadanseu cuarto, todo un luxo, cando noutras casas do rueiro, con moito menos espazo habitable, vivían familias numerosas que daquela eu non imaxinaba onde podían durmir. Logo meus pais mercaron unha casiña a carón da nosa; e ó xuntaren as dúas fixeron o que para miña nai era un “palasio”, pois esa casa de baixo e dous andares, daba á praciña e á rúa da Rodas, polo que nela daba o sol todo o día; e contaba cunha terraza grande con lavadoiro e vistas para os “muelles” de Cambados e San Tomé e para A Toxa, O Grove, Ribeira... e para as ruínas de Santa Mariña.

As alturas que lle foron dando ós edificios veciños fixo que, desde a terraza, hoxe só podo gozar da beleza de Sálvora e do con de Nor, e do mar que desde a ribeira de Fefiñáns chega ata a boca da ría; pero hai anos, cando o meu cuarto daba á rúa das Rodas, desde el podía gozar das vistas de Cambados e do mar da Arousa. No silencio da noite, moitas veces espertaba co cantar do eixo dos carros dos labregos de Carballás, da Modia... que viñan recoller as moreas que fixeran cos bochos que arrincaban das pedras do revastal da Empergadoira e dos cons, xunto co esterco (algas) que apañaban entre o peirao de Cambados e o malecó de Fefiñáns. E cantas veces non escoitei nese cuarto o canto dos meleiros de La Alcarria que viñan por Triana ofrecendo o seu rico mel; ou a Manolo Serén, vendedor de xornais, que pasando en bicicleta ía cantando de mañá, verán e inverno, noticias de temporais e naufraxios no mar do Norte, porque sabía que moitos mariñeiros de Triana andaban embarcados en mercantes holandeses (meu pai, meus tíos, tantos veciños) e iso era un gancho para que miña nai e outras mulleres o parasen para lle mercar o faro.

Naquela casa os únicos libros eran as patelas do peixe de miña nai, os rastros das ameixas e das ostras de meu pai e algún vedrín, e as fisgas coas que meus pais apañaban lingueiróns na Vía, no Grove. Iso si, había un mundo de papeletas de películas de cine, que me facían soñar. Xuntábaas meu pai, gran cinéfilo, que cando non ía ó mar axudáballe no cine “vello” ó seu amigo o operador Joaquín Serantes, o carpinteiro que labrara portas, fiestras e pisos da casa onde nacín, despois de estar preso na illa de San Simón e na cadea de San Cristóbal de Pamplona por cometer o delito de ser socialista e tenente-alcalde da corporación cambadesa que o fascismo derrubou en xullo do 36.

2. Esa praciña, co seu chan de area, era un mundo moi vivo. Nela xuntabámonos rapaces de Triana para xogar ás bólas, ó trompo ou á xustiza, e as rapazas para xogaren ó trúquel; e na noite de Reis, ó amencer, os nenos ferviamos para saír das casas e comezar xa a xogar a vaqueiros coas novas pistolas con tambore onde metiamos os triquitraques. Ás veces chegaban ciganos húngaros que facían circo ou cinema; neste caso a pantalla era un pano branco colocado na parede da casa da familia Rovira, onde vivira Ramón Cabanillas e onde nacera a súa filla máis nova. De cando en vez viña algún feirante con xoguetiños, que conseguiamos con cascos de viño ou de lixivia.

Na noite do san Xoán facíase a fogueira -moito sal gordo contra as meigas botaban as nosas nais cada vez que a saltabamos-; e a medianoite, asábanse sardiñas no remol que se formara. No final da primavera e no verán, a mediodia -ás veces xa de mañá-, asábanse xurelos e sardiñas, ata que o Concello prohibiu asar na rúa... pero nas rúas de Triana seguiu asándose peixe, ata hoxe. Miña nai moito peixe asou, sobre todo caneus (xurelos grandes); pero facíao na hortiña dunha casa vella nosa de finais do séc. XIX, na rúa da Leña, cerca do pazo de Torrado.

A mediados de setembro, meu pai e outros mariñeiros -en certo modo, mariñeiros neolíticos- descascaban na praciña varas delgadas de piñeiro, que logo encanaban nun varal longo que metían na boca do rastro das ameixas, á vez que armaban eles mesmos o cope. Tiña que estar todo arranxado para a cosecha, para a apertura da veda do marisco do 1º de outubro. Conservo a imaxe de tantas velas por detrás do cabo de Tragove, que viñan do Vao ou doutros sectores de marisqueo próximos á Illa da Arousa: velas “cuadradas” (de relinga) das dornas mecas de San Tomé, velas “de punta” (latinas) das gamelas de Triana, velas de barcos da xente do Grove e doutras zonas do Salnés arousán... Os días da cosecha meu pai traía un bo quiñón de ameixas para cearmos; e a estas lembranzas da infancia asóciase a de moreas de ostras para a venda, diante da lonxa vella, que traían os mariñeiros de San Tomé e algún de Triana.

3. Desde a miña praciña tiña á man espazos emblemáticos cambadeses onde ía enredar ou estudar. Pola estreita e sinuosa congostra da Rianxeira ía dar ó Mercado, que así chamabamos a praza do palasio de Fefiñáns, vixiado desde o adro da igrexa de san Bieito por Balboa, ese palanquín de pedra que non se moveu do sitio nin cando lle arrincaron a cabeza á súa “muller” e lla tiraron ó chan. Da fachada do pazo, un dos máis fermosos exemplos da arquitectura civil do barroco galego, o que máis admiraba de neno era o arco-ponte, que cruzaba cando iamos ó cemiterio, e a torre con ameas, cos balcóns voados e redondos, con varandas como púlpitos das igrexas.

Con todo, o que me fascinaba era que o palasio tivese un bosque, a carón das casas. Coñecía o xardín e os cultivos por miña nai e miña irmá, que durante anos vendimaron albariño do pazo de Fefiñáns. Cando de neno subía ó alto do campanario de san Bieito, contemplaba a grandiosidade dese edificio, as súas terras e o seu bosque, que hai uns anos puiden ver detidamente en visita exclusiva con dúas guías excepcionais, as irmás Marisa e Ángela Gil de la Peña, que me mostraron a horta e o bosque do seu pazo, con árbores tradicionais e exóticas; e meses máis tarde, nun programa da TVG sobre Fefiñáns, visitei o interior do pazo (con Marisa de guía). Comezamos pola torre-miradoiro, con espectaculares vistas sobre as tres viliñas que forman Cambados e sobre o mar da Arousa, torre-miradoiro que vexo desde o meu cuarto da casa.

Cando paseo pola praza de Fefiñáns, ás veces pregúntome como era posible que no san Bieito do verán puidese acoller tantos caballitos, tómbolas e outras atraccións, e os milleiros de persoas que ese día acudían a Cambados, cando a do Albariño era unha festiña na Calzada o día da Pastora; e contra as estendas da praza, vexo a atracción que máis me impresionaba: unha especie de praciña de touros onde uns portugueses, nun visto non visto, un ano daban voltas nunha moto ata chegar ó alto onde estabamos os espectadores, e outro ano facían o mesmo cun coche. A festa de san Bieito para a rapazada comezaba ó iren montando as atraccións, que enchían de moita vida a praza que é o corazón de pedra do Cambados monumental, praza “impávida y casi irreal”, en palabras de Gabriel García Márquez, que a visitou un día chuvioso da primavera do 1983.

Desde a miña praciña, rúa das Rodas abaixo, a uns pasos, chegaba á ribeira de Fefiñáns; e no final desta, ía á praia do Pombal, que foi desaparecendo cando se construíu o muro-estrada que leva ó porto de Tragove, co que a marea, antes libre, agora entraba entubada; e máis alá do Pombal, pola ponte da Vianesa cruzaba para chegar ó muíño de mareas da Seca e a Tragove, onde os rapaces iamos ós niños, como de neno fora meu pai e outros do barrio.

Rúa das Rodas arriba, ía á actual praza de Asorey, co seu monumento coa Naiciña, a cuxa inauguración asistín; e logo ó río (lavadoiro) de Fefiñáns, cos dous píos para lavar a roupa, e co picho da fonte onde tanta auga teño ido coller de neno. A carón da casa de Aniceto, comezaban as veigas do Campo das Cagallas, onde as nosas nais botaban a roupa a clareo, ata que se foron construíndo as casas da avenida de Madrid, paralelas ó valo do Parador; e desde ese campo, vía nun alto o impoñente local da Xuventude, co seu depósito de auga, un fermoso conxunto ata que derrubaron o depósito e construíron unha barreira de pisos que mataron aquel orixinal conxunto.

Pola veciña rúa de san Gregorio, onde segue a estar a casa parroquial (e onde estaba o rexistro da propiedade) chegaba ó paseo da Calzada, que tantas veces crucei a diario para ir a Cambados, á academia da praza Cabanillas, ou para ir os domingos á sesion infantil do cine “vello” (O Cervantes, onde ata hai uns meses estaba un comercio de electrodomésticos, agora un banco) e depois á función das cinco do cine “novo” (o Avenida, onde hoxe hai un supermercado). A viliña de San Tomé, cando era neno, para min quedaba moi lonxe; alá levábame meu pai cando ía encascar os aparellos ou levábame miña nai cando iamos ó Serrido na ceifa do birbiricho. Non lembro de neno ir visitar os moitos parentes nosos, descendentes dos irmáns de meu avó materno, mariñeiro de San Tomé que veu casar cunha peixeira de Triana, e de aquí non marchou.

4. Eu estaba destinado a ir ó mar, como tantos amigos da infancia, como tantos parentes meus; igual que debería ter acudido á escola do Convento, onde foi Cabanillas, onde foi meu pai e onde foron xeracións de nenos do meu barrio, mentres as mulleres ían á escola que había na praza de Fefiñáns. Miña nai preferiu que quedase en escolas de Fefiñáns para non ter que atravesar de neno, eu só, a estrada diante da Xuventude ou no final da Calzada. Difusa queda a miña lembranza na escola de párvulos da rúa san Gregorio; pero lembro ben os meus anos na escola de dona Antonia (na actual praza de Asorey), onde aprendín a escribir con pizarra e pizarrilo, e tamén a ler, da man de Manolo Reboeiras, que aínda vive na Carreira de Fefiñáns.

Despois acudín á escola de Ángeles Magariños Granda (filla do mestre Antonio Magariños Pastoriza, bo amigo de Ramón Cabanillas), que estaba na actual praza das Rodas (daquela era a praza de Asorey), onde xa escribiamos en libretas con pluma ou con bolígrafo. Foi sita Geliños, que era como se coñecía esa mestra, quen lle dixo a miña nai que seica eu tiña aptitudes para estudar, e foi ela quen me inculcou disciplina no estudo e quen me aprendeu a traballar. Levoume a Pontevedra a facer o exame de ingreso de Bacharelato no instituto masculino (era un neno de 8 anos) e despois a examinarme de 1º e 2º de Bacharelato (tiña 9 e 10 anos), onde nun par de días tiñamos que facer exames de todas as materias preparadas durante o curso académico.

Naqueles anos de escuridade e beatería (en Cambados e en España), na escola de sita Geliños nunca se rezaba na clase, nunca se celebraba o mes de maio en honra da Virxe nin se lle lembraba que, despois de facer a primeira comuñón, o primeiro venres de mes había que ir confesar e comungar, como ocorría na escola de miña irmá; e aínda que se estudaba relixión, máis ben era historia da relixión. Co tempo moito lle agradecín esa actitude e esa tolerancia nunha xeira de poder avasalador dunha Igrexa oficial tan irmandada co franquismo. Cando fechou a escola, fun á academia de don Nazario, na praza Ramón Cabanillas, onde reencontrei amigos cos que estivera na de sita Geliños e onde coñecín mociños e mociñas cambadeses (e doutras parroquias do Salnés) cos que conservo moi boa amizade.

Cambados debe ser a vila de Galicia con máis festas relixiosas e máis procesións, pois vexo que hai todas as da miña infancia, e algunhas máis. Á parte da festa de verán do glorioso san Bieito, que inzaba Fefiñáns de xente como non se vía ningún outro día do ano, para os cambadeses tiña un aquel especial a festa de san Roque, da que moitos eran confrades, e tamén a da Virxe da Pastora, cando se subía ó monte dese nome para cumprir co rito de comer as sandías que cultivaban os labregos de Vilariño; e tamén para ver como o Umia se deita nas xunqueiras de Sisán e gozar das vistas do mar da Arousa desde o miradoiro onde, segundo a tradición cambadesa, o Demo tentou a Xesucristo (“Si postrado me adorares/ todo el mundo te daré/ excepto Fefiñanes, Cambados y Santo Tomé”).

O Entroido, máis ou menos permitido, cos choqueiros, comparsas (en Triana facíase unha interxeneracional, de homes) e rondallas era o contrapunto laico a tanta festa relixiosa, como co tempo o foi a Festa do Albariño desde que a mediados dos 60 comezou a facerse máis popular, ó pasar para o primeiro domingo de agosto, co que se desprazou a festa do Carme para o 16 de xullo. Agora o Albarño eran dous días de festa, co seu elitista xantar nos xardíns do Parador, pero con actividades diversas (tiro ó prato, carreiras ciclistas...) e coa cata derradeira á vista da xente na Calzada, na praza de Fefiñáns ou na do Concello (aí vía eu de neno a Álvaro Cunqueiro e outros galeguistas). Comezou a haber actuacións como a do Ballet Gallego Rey de Viana, daquela con moito prestixio, que ateigaba de xente a praza de Fefiñáns. Nunca tal cousa se vira en Cambados.

5. En 1907, no nº 2 do xornal cambadés El Umia, no artigo inicial (especie de editorial) titulado “¡Soñemos, alma, soñemos!”, que non estaba asinado, pero que sen dúbida era do seu director Ramón Cabanillas, situábase o lector no Cambados de 1957, cando a finais de xuño chega en ferrocarril un vello que levaba 50 anos fóra da vila natal e que viña para morrer nela. Vai ó porto e ve que o peirao chega ás coñecidas Mós [de Fóra]; que á dereita hai recheos con xardíns con olmos e maxestosos edificios para oficinas municipais e escolas varias; e que cara ó Pombal hai almacéns de conservas e de salga. Á esquerda do peirao observa unha fábrica cunha elevada e fumegante cheminea, e cara á Toxa ve rápidas lanchas de vapor.

Logo o velliño percorre a vila e decátase do progreso que nela se dera ó ver rúas anchas con limpas beirarrúas, artísticas reixas no canto das conventuais murallas das vilas de recreo e casas patruciais, amplos soportais na praza de Fefiñáns, rótulos que lle causaron asombro (“Unión de Pescadores”, “Centro Obrero”, “Sociedad Ostrera”, “Gremio de Vinicultores”). Ademais, o casino de Cambados tiña biblioteca e salóns de lectura e baile e as rúas de noite alumábanse con potentes focos eléctricos...

Cento once anos despois dese Cambados moderno soñado por Cabanillas, seguen en pé “pedras” do pasado que son orgullo de todos os cambadeses, coma o pazo de Fefiñáns e o hierático Balboa-gardián da praza, os arcos de Santa Mariña que seguen a soster o aire, o pazo de Montesacro, a torre de San Sadurniño na beira do mar sobre os cons, o muíño de mareas da Seca... O tren non chegou, pero fixéronse recheos para xardíns e para algúns edificios (enterrados están nun dos recheos os alicerces do que sería a nova Casa do Concello, que taparía o mar baixando pola avenida de Vilariño); e fíxose un longo paseo por toda a beiramar (do final do Pombal a Mar de Frades), que respectou bastante ben a liña de costa e que uniu Fefiñáns, Cambados e San Tomé, as tres fermosas viliñas que o Demo non estaba disposto a darlle a Xesucristo.

Non se ampliou o peirao de Cambados ata as Mós de Fóra, porque non arranxaría o problema do calado; pero desde hai anos é unha realidade o porto de Tragove, que tanto arelaba a xente do mar cando eu era neno; e en Tragove fixéronse recheos para ubicar modernas infraestruturas, moi necesarias para a xente do mar, e algunha fábrica. O cultivo (e a cultura) do viño albariño, tan escaso no 1907, tivo tal desenvolvemento nas últimas décadas, que hoxe dúas grandes cooperativas cambadesas son os mascaróns de proa da estrutura empresarial da riqueza que xera o viño que, en certo modo, “inventou” Álvaro Cunqueiro, cambadés de corazón.

A biblioteca e salóns de lectura que soñaba o vate de Fefiñáns son unha realidade desde hai tempo, e os cambadeses levan anos gozando dunha moi digna oferta cultural, ben polo labor do Concello (e nisto ten moito que ver Luís Rei, que hoxe dá nome á Biblioteca municipal á que tantos anos da súa vida lle dedicou), ben polo incansable labor dos libreiros e de colectivos cambadeses, sobre todo de ensinantes.

Durante anos moitos soñamos un roteiro para poñer en valor a figura e a obra do cambadés máis querido e máis respectado, polo que moito me alegro que axiña vaia ser unha realidade o Roteiro por Cambados con Ramón Cabanillas, con 24 paneis sobre o poeta e sobre figuras da nación relacionadas con el e con Cambados; e a carón do seu monumento da Calzada, parece que neste 2018 será realidade a exposición do Legado Cabanillas, tan arelada pola súa familia, e en particular pola neta Pitusa Vidal.

En espazos públicos de Fefiñáns e Cambados hoxe pódese gozar dalgunha obra de Francisco Asorey, Narciso Pérez, Francisco Leiro e Manolo Paz; pero sería bo contar no pazo de Torrado cunha exposición permanente con obra deses escultores e de artistas cambadeses como Joaquín Gil Armada, José Vaamonde Silva, Brígida Leiro, Juan Fernando de Laiglesia, Lino Silva… e doutros máis novos e non tan novos.

E pensando nun Cambados para as persoas máis que para os coches, é unha anomalía que aínda non sexa peoníl a praza de Fefiñáns. Tamén o deberían ser a rúa Real e a rúa do Príncipe, o que lle daría máis vida a esa zona tan turística de Fefiñáns; e San Tomé, que é moito máis cá torre de San Sadurniño, debería contar cunha promoción especial para que se coñeza e valore unha das viliñas mariñeiras máis fermosas do litoral galego e unha das (relativamente) mellor conservadas.

Mentres tanto, parafraseando a Cabanillas, soñemos, alma, soñemos!